گروه فلسفه و منطق لرستان
 

چكيده :

مقولات يا اجناس عاليه ، از نظر منطقيان اسلامي ماهياتي هستند كه عقول و اذهان به آن نمي توانند احاطه داشته باشند و تعداد آنها ده عدد است .  مقوله در تقسيم اول به دو قسمت ؛ جوهر و عرض تقسيم مي شود . جوهر آن است كه قائم به ذات خود باشد . و عرض آن است كه چون در خارج موجود شود ، محتاج به موضوع است .

 

مقولات عشر

كليد واژه ها:

مقوله ، جوهر ، عرض ، مجرد ، غير مجرد .

در مورد تعداد مقولات يا اجناس عاليه(1) ، منطقيان متحدالقول نيستند . بعضي از منطقيان تعداد مقولات را چهار عدد، بعضي پنج عدد، بعضي ده عدد و بعضي از اين هم بيشتر گفته اند . منطقيان اسلامي معمولاً قول ارسطو را پذيرفته اند كه بنا بر آن تعداد مقولات ده عدد است (يك جوهر و نه عرض).  مقوله در تقسيم اول به دو قسمت جوهر و عرض تقسيم مي شود .

 جوهر: ما هيتي است كه چون در خارج موجود شود ، احتياج به موضوع ندارد .

عرض : ماهيتي است كه چون در خارج موجود شود ، محتاج به موضوع است .

اقسام جوهر :

1-     عقل : جوهر مجردي كه در فعل محتاج  ماده نيست.

2-     نفس : جوهر مجردي كه در فعل محتاج ماد ه است .

3-     صورت : جوهر غير مجردي كه حالّ در شيئ باشد .

4-     ماده يا هيولي : جوهر غير مجردي كه محل صورت است

5-     جسم :جوهر غير مجردي كه مركب از ماد و صورت  است .

 

اقسام عرض :

چنان كه گفته شد در مورد تعداد مقولات بين منطقيان اختلاف است ، اين اختلاف ، بيشتر در مورد تعداد اعراض است . به اعتقاد ارسطو ، اعراض نه عدد و به اعتقاد سهر وردي اعراض چهار عدد است ( كم ، كيف ، نسبت و حركت ) و اعراض نه گانه عبارت است از :

1- كم : عرضي است كه ذاتاً قابل قسمت و تجزيه پذير باشد . كم بر دو قسم است : 1- كم متصل : ماهیتي است كه بين اجزاء آن حد مشترك وجود داشته باشد .و آن بر دو قسم است : ثابت (يا قارّ الذات ) و غير ثابت(يا غير قارّالذات) .

الف -كم متصل ثابت بر سه نوع است : جسم تعليمي ، سطح ، خط .

كمّ متصل غير ثابت عبارت است از زمان .

ب- كمّ منفصل : عبارت است از كميتي كه بين اجزاء آن حد مشترك وجود نداشته باشد و آن انحصاراً عبارت است از اعداد.

2- كيف : كيف ، ماهيتي است كه قابل قسمت و نسبت نباشد . و آن خود بر چهار قسم است :

الف : كيف محسوس : كه عبارت است از كيفيتي كه توسط يكي از حواس پنج گانه احساس شود .

ب: كيف نفساني : كيفيتي كه در نفس حاصل مي شود و آن عبارت است از :

عواطف نفساني : مانند ؛ محبت ، شادي ، شعف ، دوستي و .....

پ: كيف استعدادي : عبارت است از توان و نيروي قبول تأثر ، يا نيروي مقابله با تأثرات  است مثل داشتن بنيۀ قوي يا بر عكس آن .

ت: كيف مخصوص به كمّ : اين قبيل كيفيتها عارض بر كميات مي شوند . مثل استقامت و انحنا كه عارض خط مي شود .

 

 

 

3- وضع : وضع عبارت است از نسبت اجزاء شئ به يكديگر و نسبت كل اجزاء شئ به محيط آن.  مثل وضع خوابيده و نشسته و ايستاده براي انسان .

4- ايْن : ايْن عبارت است از نسبت شئ به مكان يا در مكان بودن . مثل بودن علي در خانه .

5- متي : عبارت است از نسبت به شئ  به زمان معيني يا بودن در زمان معين: مانند بودن حافظ در قرن هشتم هجري.  

6- جِدَه يا مِلك يا لَه :

ملك عبارت است از احاطۀ چيزي بر چيز ديگر به طوري كه با انتقال محاط ، محيط نيز نقل مكان كند . مانند احاطه چادر بر زنان .

7- انْ يفعل :

ان يفعل عبارت است از هيئت حاصل از تأثير تدريجي چيزي در چيز ديگر در حالي كه تأثير مي كند.  مانند حالت خياط نسبت به لباس در حال دوختن آن .

8- انْ ينفعل :  

عبارت است از هيئت ناشي تأثر تدريجي چيزي از چيز ديگر ( بر عكس فعل ) در حالي كه تأ ثير مي پذيرد . مانند انجماد آب بر اثر برودت .

9-اضافه :

اضافه عبارت است از مقوله اي كه چه در مرحلۀ تصور و تعقل و چه در مرحلۀ تحقق و عينيت خارجي ، محتاج و متوقف بر تعقل يا تحقق امر ديگري مي باشد . و به تنهايي قابل تصور و یا تحقق نباشد . مثل تصور « پدري » كه با تصور « فرزندي » همراه است .

پي نوشت ها :

1- علت اينكه اين مقولات را اجناس عاليه ماهيات ناميدند  اين است كه: ماهياتي كه عقول واذهان به آن نمي توانند احاطه داشته باشند در تحت اين مقوله محصور هستند و گذشته از بعضي امور معقول مانند وجود و وجوب و امكان . يا چيز هايي كه مبادي و نهايات بعضي از انواع هستند.  ( مانند وحدت كه مبدأ عدد و نقطه كه نهايت خط است ) چيز ديگري از اعيان موجودات از اين مقولات خارج نيست .  

 

2- جوهر به اصطلاح قطب الدين شيرازي در درة التاج آن است كه قائم بالذات خود باشد ، چه وجود و چه ماهيت .

منابع :

1)      خوانساري ، محمد ، منطق صوري ، چاپ شانزدهم ، مؤسسه انتشارات  آگاه ،  تهران  ، زمستان 1372،صص125-150 .

2)      مظفر ، محمد رضا،  منطق ، چاپ پنجم ، مؤسسه انتشارات حكمت ، تهران، 1380 ،صص168-172.

3)      نصيرالدين طوسي (خواجه)، اساس الاقتباس ، تصحيح آقاي مدرس رضوي ، انتشارات دانشگاه تهران ، 1326، ص 34 .  

 

 

 

 

 

 

آذرسپهوند

عضو گروه  درس فلسفه و منطق استان لرستان

سه‌شنبه ۸ خرداد ،۱۳۸٦ - گروه فلسفه و منطق | لینک دائم | پيام هاي ديگران () | Add to Del.icio.us  digg this post  add to google bookmarks  add to technorati   add to shadows  

خوش آمدید
گروه فلسفه و منطق


تماس با ما

مطالب پیشین

RSS Feed


add to google bookmarks
add to yahoo bookmarks
add to msn bookmarks
add to my feedster
Subscribe with Bloglines
add to netvibes
add to live

اخبار هک و امنیت